Меню
16+

Сетевое издание «Кюре»

09.10.2019 15:35 Среда
Категория:
Если Вы заметили ошибку в тексте, выделите необходимый фрагмент и нажмите Ctrl Enter. Заранее благодарны!

Сталинахъ галаз гуьруьшмиш хьайи Муссабег

Къадим ва такабурлу Лезгистан. Ви берекатлу чили дуьньядиз машгьур гьикьван рухваярни рушар гана ва гун хъийида?!

Гьакъикъатдани, лезги халкьдин арадай акъатай гзаф инсанри чпин гъвечIи ватан уьлкведа, адалай яргъарани машгьурна. Гзафбурун тIварар, абуру илимда, литературада ва маса хилера къазанмишай агалкьунар инсанриз чизва. Амма тарихда чпин тIварар гьат-наватIани, чаз чпикай са артух делилар авачир, «сериндик» кумукьай инсанарни тIимил авач. Сулейман-Стальский райондин 90 йисан юбилейдихъ галаз алакъалу яз интернетдин куьмекдалди тарихдин документрихъ къе-къведайла, Дагъустандин хал-кьдин шаир, райондин куль-турадин управленидин начальник Майрудин Бабахановаз 1900-йисара ялавлу большевик ва Ленинградда машгьур архитектор хьайи кьасумхуьруьнви Муссабег Гьажи-Кьасумовакай итижлу делилар гьатна.

- Заз икьван чIавалди Муссабег Гьажи-Кьасумован тIварни ван хьайиди туш, заз жагъай документри шагьидвал ийизвайвал, ам вичин девирда зурба чирвилер авай, чIехи дережайрин къуллугърал кIвалах авур кас хьана, — лагьана Майрудин Бабаханова. – Адакай газетда макъала кхьейтIа, баркалла къведай кар жеда, къуй виридаз чир хьурай лезгийрихъ Муссабег хьтин вичин тIвар тарихда гьатнавай кьегьал кас хьайиди.

Муссабег Хамдуллаевич Гьажи-Кьасумов. Вуж я ам? Майрудин Бабаханова чав вугай чарара авай делилрал бинеламиш хьана, чун и суалдиз жаваб гуз алахъда.

Муссабег Гьажи-Кьасумов 1886-йисан 16-августдиз Да-гъустандин областдин Куьре округдин Кьасумхуьрел гъвечIи чиновникдин хизанда дидедиз хьана. Буба рагьметдиз финикди ам гъвечIизамаз етим хьана. Гзаф аялар авай и чIехи хизандин къайгъу чIугун имиди вичин хивез къачуна.

1903-йисуз Муссабега Бакудин реальное училище (чи къейд: революциядилай вилик Россияда юкьван школа) акьалтIарна. Ада пуд йисуз Петербургдин гражданвилин эцигунрин инженеррин институтдани кIелна. Гьа и йисара М. Гьажи-Кьа-сумова студентрин революциядин организацийрин кIвалахдани активвилелди иштиракиз хьана. И кардиз килигна ва «политически неблагонадежный» студент яз гьисабна, ам 4-курсунай ин-ститутдай акъудна. ЯтIани Муссабеган архитектурадин илимдиз, пешедиз авай кIанивал, чалишмишвал яваш хьанач. Ада Лениградда ва Бакуда архи-текторрихъ галаз кIвалах авуналди, архитектурадин памятникар чирунин, проектар чIугунин кIвалах давамна.

1904-йисуз Муссабег Гьажи-Кьасумов, большевикрин фракциядик кваз хьуникди, РСДРП-дик экечIна. 1906-1907-йисара ам РСДРП-дин Бакудин комитетдин член яз хьана. Кьве сеферда ада дустагъда тунин вахтни чIугуна куьтягьна.

Вичин чинебан (подпольный) кIвалахда Муссабег са шумудра И. В. Сталинахъ галазни гуьруьшмиш хьана.

Революцияди М. Гьажи-Кьасумов чрай, тамамдаказ гьазур тир революционер ва архитектор яз кьабулна. Партияди адал жавабдар, регьбервал гудай кIвалахар тапшурмишна.

1918-йисуз Петрограддин Советдин патав гвай больше-викрин фракциядин член тир Муссабег шегьердин электро-станцийрин комиссарвиле тайинарна. Гуьгъуьнлай ада государственный Сад лагьай электростанциядин завкомдин председателвиле ва и станциядин директорвиле кIвалахна.

1921-1925-йисара М. Гьажи-Кьасумов Ленинград шегьерда Электротокдин правленидин председателвиле тайинарна. И йисара ада Ленинград шегьерда ва областда электрофикациядин Ленинан план уьмуьрдиз кечирмишун патал еке кIвалах тухвана. КIвалахдин нетижай-рикай ва гележегдин планрикай ада са шумудра вичи Лениназ доклад авуна.

Яваш-яваш милли респуб-ликаярни мягькем жез, виликди физ эгечIна. И кар патал чкайрални гъавурда авай руко-водителар, пешекарар кIанзавай. Муссабег Гьажи-Кьасумов партияди Азербайжандиз рекье туна, ина ада 1930-йисалди ВСНХ-дин председателвиле, гуь-гъуьнлай маса регьбервал гудай къуллугърал кIвалахна.

Азербайжанда кIвалахдай вахтунда кьасумхуьруьнви С. М. Кировахъ галазни мукьувай таниш хьана.

1931-йисуз М. Гьажи-Кьа-сумов мад Лениграддиз хутахна. Ина ада сифтедай Гипромезда ва 1932-йисалай Ленсоветда архитектурадинни планиро-вочный отделдин руководи-телвиле кIвалахна. Ам гьакIни Советрин архитекторрин Союздин председателвиле хкяна. И йисара Муссабега С. М. Кирован регьбервилик кваз Ленинград шегьер чешнедин социалистический шегьердиз элкъуьрунин рекьяй партиядин ва гьукуматдин тапшуругъар кьилиз акъудун патал еке ва баркаллу кIвалах тухвана.

Гьелбетда, большевикрин партияди гайи тапшуругъар ва жавабдар къуллугъар тама-маруни М. Гьажи-Кьасумовавай гзаф вахт къакъудзавай, ятIани ада архитектура кIан ва адал машгъул хьунин кIвалахни акъвазарна-вачир.

Анжах революциядилай гуьгъуьниз Муссабеган архи-тектурадин яратмишунар гьакъикъатда ачух хьана. Вичин рикI алай кардал машгъул жедай вахт лап тIимил тиртIани, ада архитектурадин хейлин конкурсра иштиракна. Азербайжанда храдай затIарин (текстильный) фабрика эцигунин патахъай тухвай конкурсда М. Гьажи-Кьасумова 1-премия къачуна. Идалайни гъейри, ада яшайишдин посе-локрин ва дараматрин са шумуд проектни гьазурна.

Муссабеган кIвалахдин тегьердал, хиве авай везифаяр кьилиз акъудунин чалишмишви-лерал вирида гьейранвал ийидай. Кефсуззавай вахтундани ам духтуррин патав фидачир, архитектурадин проектрал машгъул жедай.

- Муссабег Гьажи-Кьасумов Ленинградда авай Советрин архитектурадин сад тир союздин рикI я, — лагьанай С. М. Кирова кьасумхуьруьнвидин алакьунриз, вини дережадин бажарагъдиз къимет гун яз. – Ада тек са эхиримжи пуд-кьуд йисуз яратмишунрин рекьяй авур кIвалахриз килигайтIани, Ленинград шегьер ва адан агьалияр патал лезги кьегьал хцин лайихлувилер зурба я. Гьавиляй адан тIвар шегьердин тарихда гьамишалугъ яз амукьда.

Вичин уьмуьрдин эхиримжи йисара Муссабег Гьажи-Кьасумова АНО-дин руково-дителвиле ва Архитектурадин комитетдин председателвиле кIвалахна, Ленинград чешнедин социалистический шегьердиз элкъуьрунин партиядинни гьукуматдин ва кьилди С. М. Кирован тапшуругъар уьмуьрдиз кечирмишун патал еке кIвалах тухвана.

Муссабег Хамдуллаевич Гьажи-Кьасумов 48 йисан яшда аваз 1934-йисуз Ленинградда кьена, Александр-Невский лаврда кучуднава. Ватандин ЧIехи дяведин йисара адан хизан Ленинграддин блокадада хьана, адан са руш – Марьяна Муссабековна чан аламаз амукьна.

Эхь, къадим Лезгистандин тарихдал, анай акъатай кьегьал рухвайрални баркаллу рушарал чавай, къенин несилдивай, дамах ийиз жеда.

Хазран Кьасумов, РФ-дин журналистрин Союздин член.

Шикилда: М. Гьажи Кьасу-мов.

Добавить комментарий

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные и авторизованные пользователи. Комментарий появится после проверки администратором сайта.

24