Меню
16+

Сетевое издание «Кюре»

20.03.2020 15:52 Пятница
Категория:
Если Вы заметили ошибку в тексте, выделите необходимый фрагмент и нажмите Ctrl Enter. Заранее благодарны!

Яран-сувар – къадим сувар

Чи къадим суваррикай халкьдин рикIиз хушбур са шумуд ава. Абурукай сад, са рахунни алачиз, гьар йисуз 21-мартдиз алукьзавай Яран сувар я.

Дагъустандин са бязи халкьари и сувариз чпин тIварар ганва, месэла: Семелик, Эбелцан, Эр, Азерчеин.

Лагьана кIанда хьи, и къадим сувар къейдзавай югъ гатфарин югъни йиф барабар жезвай вахт я. Вич чаз аквазвай цавун мензилра рагъ вичин еришда экватордин цIарцIелай алатай и вахтунда Нью-Йоркда, ООН-дин штаб-квартирада, 12 сеферда Ислягьвилин зенг язава. Им халкьариз дуьньяда ислягьвал, уьлквейрин арада хуш рафтарвал хуьниз эвер гунин лишан я.

Яран сувар мус арадал атайди я, ам арадал атун квехъ галаз алакъалу я? ТIебиатдал чан хквезвай гуьзел береда къейдзавай и сувар Заратустра пайгъамбардин тIварцIихъ галаз алакъалу ийиз вердиш я. Амма ахтармишзавайбуру гьахълудаказ тестикьарзавайвал, гзаф халкьариз ам зороастризмдин (цIуз ибадат ийидайбурун) дин пайда жедалди таниш тир.

Этнограф, профессор Гь. Гьажиева Яр дегь заманайра лезгийрин магьсулдарвилин кIвалахриз рехъ ачухзавай гъуцран тIвар тирдакай фикир лагьана. И месэладал машгъул А. Булатован фикирдай, Яр лезгийрин ракъинин гъуц я.

Эхиримжи вахтара этнограф ва писатель Фейруз Беделова ихьтин теклифни арадал вегьенва: Яр лезгийрин мифологияда вахт атайла рекьизвай ва ахпа вичел чан хквезвай, чиляй экъечIзавай вири набататрин гъуц я. Алимди рикIел хкизвайвал, магьсулдарвал виликди фенвай къадим гзаф халкьарин мифологияда и жуьредин, рекьизвай ва ахпа чпел чан хквезвай гъуцракай гегьеншдиз лагьанва: Осирис (Къадим Египетда), Адонис (Финикияда), Апис (ГъвечIи Азияда), Дионис (Фракияда ва Грецияда) ва масабур. Лезгийрин виридалайни чIехи ва рикI алай суварин бинедани Фейруз Беделова Яр гъуцракай лугьунар (миф) эцигзава

Вилик девирра лезгияр инанмиш тир: Яран сифтегьан пуд югъ гьихьтинбур хьайитIа (рагъ алай, марф къвазвай ва я чIимел), вири йисни гьахьтинди жеда. Яран сувариз марф къун хъсан яз гъисабдачир, мисални авай: яраз цавай яру стIални ават тавурай. Яран суварилай гуьгъуьниз цава сифте сеферда яргъируш акурла, магьсулрин бегьер гьихьтинди жедатIа чириз алахъдай. Месела, лугьудай: эгер яргъирушак яр гзаф кваз хьайитIа, кIатIар техилдай ацIуда, хъипи ранг артух квайла, мухар гзаф жеда.

21-март Виридуьньядин Чилин югъни я. Гзаф халкьари, гьабурукай яз лезгийрини Яран сувар гатфарин чуьлдин кIвалахрив эгечIиз башламишдай вахтни яз гъисабдай. Виликдай лезги хуьрера гатфарин магьсулар цун патал майишатрин никIера сифте хвал чIугвадай. Мадни и юкъуз къубуяр, цин хвалар ремонт хъийидай.

Халкьдихъ Яран суварихъ галаз алакъалу хейлин адетарни ава. ИкI, бадейри, дидейри аялрин гъилерик яру гъалар кутIундай. Яран йифиз кIвализ атай аялриз гудай шейэрин къайгъу аквадай. Сандухрин патара Яран сувар патал тунвай ич-чуъхвер, кIерец-шуьмягъ, зурар, ширинлухар дуьздал акъудна, гъиликди ийидай.

Яран йифиз хъийизвай цIаяр михьибур яз гьисабдай, а цIаяриз кьуьл гудай, гьатта яргъалди килигдай ихтияр авачир. Яра яда, вилерин ишигъ тIимил жеда лугьудай.

Няни жедалди, шемер куькIуьрдалди вилик дишегьлийрикай сад кул къачуна къавал акьахдай, къавуз кул гуз-гуз, ада мани ядай: Шарни пепе гьуьлуьхъди, Гьуьлуьн девлет кIвалихъди!

Ахпа вири жегьилар къавал акьахдай, шемериз цIай ядай. Шемер кана куьтягь хьайидалай гуьгъуьниз аялар, чантаяр къачуна, хуьре къекъведай.

Яран сувариз ихьтин недай затIар гьазурдай; тIач, семена, чуьк, иситIа, чул, мехкIуьт, калар, чIахар аш, цикIенар, гузанар. Сувариз таза фу чурун тавуна жедачир.ТIили ва къатай фалай гъейри, гъажикIадин гъуьруькай баклукар, алугаяр ийидай. КIаркIар фуни чрадай. Мадни Яран сувариз шуьреяр ва тIунутIар, тинидикай чранвай нинияр гьазурдай...

Яр, халкьдин къадим календардай йисан сад лагьай варз, 14 юкъуз (4-апрелдалди) давам жезва.

Квез къадим Яран сувар мубаракрай, гьуьрметлу районэгьлияр!

Хазран Кьасумов

Добавить комментарий

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные и авторизованные пользователи. Комментарий появится после проверки администратором сайта.

2