Меню
6+

Сайт «Кюре»

26.06.2024 14:51 Среда
Категория:
Если Вы заметили ошибку в тексте, выделите необходимый фрагмент и нажмите Ctrl Enter. Заранее благодарны!

Гадарнавай хуьрерин кьисмет гьикI жедатIа?

Дагъустанда гадарнавай, рикIелай алатнавай хуьрер гзаф ава. Гьа хуьрери чи тарих хуьзва, гьа и са хъсанвал я чи куьгьне хуьрерихъ галаз алакъалу яз амайди.

Интернетдин делилралди, республикада гадарнавай 46 хуьре сад-вад кас агьалияр яшамиш жезва, 1844 хуьре са касни яшамиш хъижезмач.

1959-йисуз республикада 3500-далай виниз хуьрер авайтIа, алай вахтунда абурун кьадар 1610-даз барабар я.

Чи республикада гадарнавай, рикIелай алатнавай хуьрерикай рахадайла, заз жуван хайиди тир Сулейман-Стальский райондихъ галаз алакъалу мисалар гъиз кIанзава.

I886-йисуз тухвай переписдин делилралди, гьа вахтунда районда 54 хуьр авай, санлай анра кIвалерин кьадар 4220-дав агакьзавай, агьалийрин кьадар 11576 тир.

Гуьгъуьнлай райондин дагъ патан зонада аваз хьайи хейлин хуьрер арандиз куьч хьана.

1966-йисуз Кьиблепатан Дагъустанда чилер зурзуникди 24 хуьр дуьзенриз куьч хьана: КуркIурхуьр, Рухун, Мехкергъ, Хутаргъар, Ялцугъар, ХипитIар, ЦицIер, Бигерар, КIеле, ЧIилихъар, Ивигар, Агъа-Арагъар, Вини-Арагъар, ДаркIушар, Макьар, Агъа-Хъартасар, Чуьхверхуьр, Чантархуьр, ЦицIигъар – тамамвилелди, Татарханар, Ичинар, Испикар, КIахцугъар, Хпюхъар – са паюнин.

1977-йисуз Кьианрин хуьруьн жемятни Эминхуьруьз (гьа чIавуз – Аламишедиз) куьч хьана.

Дагъ патан хуьрер куьч хьуникди, райондин территориядал цIийи хуьрер арадал атана: Агъа-СтIал Къазмаяр, ДаркIуш-Къазмаяр, ЦIийи Испикар, ЦIийи-Макьар, Эминхуьр, Чуьхверхуьр, ЦIийи-Мамрач.

Арандиз эвичIуникди, гьелбетда, дагъвийриз регьятвилер, къулайвилер гзаф хьана: дуьзен ва гегьенш рекьерни куьчеяр, къавариз ракьни шифер янавай кьве мертебадин кIвалер, электрикдин эквер, кIвалера газ, гьаятра машинар…

Гьа са вахтунда, винидихъ тIварар кьунвай гзаф хуьрерин мулкар къе менфят къачун тийиз гадарнава лагьайтIа, бажагьат зун ягъалмиш жеда. И кар къалурун патал жув яшамиш жезвай Эминхуьруьз (Аламишедиз) куьч хьанвай Ялцугърин, ЦицIерин, Хутаргърин, ХипитIрин, Бигеррин, Кьианрин хуьрер къачун. Алай вахтунда и хуьрерикай анжах Ялцугърални Кьианда са-са кас яшамиш жезва, амай хуьрера касни амач. Нетижада анрин берекатлу чилер са менфятни къачун тийиз гадарнава. Хутаргърин хуьруьн тарихдикай ктаб кхьенвай Исмаил Агьмедова лугьузвайвал, колхоздин мулкарин кьадар саки 900 гектардив агакьзавай, идакай 400 гектар цадай никIер тир.

Ялцугърин, ХипитIрин хуьрерин колхозрихъни гьар садахъ са агъзур гектардилай виниз берекатлу, техилар, емишар, картуфар гьасилзавай чилер авай.

Эминхуьруьз куьч хьанвай Кьианрин хуьр, гекъигайла, чIехиди тушир. Зи архивда авай «Колхоздин пайдах» газетдин 1957-йисан 4-октябрдиз акъатнавай нумрада кхьизвайвал, и йисуз Кьианрин «ЦIийи дуьнья» колхоздин зегьметчийри 200 гектарда зулун тумар цун планламишнава. Колхозда малдарвални вилик физва…

Ида къалурзава хьи, арандиз эвичIай дагъдин хуьрерихъ суьрсет гьасилдай чилер бес кьадар авай. Къе дагъдин зонадин хуьрер амач. Бес гьа хуьрерин мулкар, гегьенш ва бегьерлу чилер гьиниз фена? Чилер, гьелбетда, амазма. Амма гзаф йисара гъил аламачир, са менфятни къачун тийиз гадарнавай чилер, виликан магьсулрин никIер, тамун гапIалриз, чIурухъанриз элкъвена, анра вагьши гьайванри агъавалзава.

Гадарнавай дагъдин мулкарин хьиз, чаз гьа виликан хуьрерин, чи бубайрин хайи ерийрин гьайифни къвезва. Са касни амачир гзаф хуьрер харапIайриз элкъвенва.

Са тIимил йикъар вилик зун жуван хайиди тир хуьруьз – Етим Эминан ватандиз – Ялцугърал хъфенвай. Шаирдин хуьре чкIанвай кIвалерилай, валарини кул-кусри кьунвай, гьич чирни тежезмай куьчейрилай гъейри са затIни амачир. ТIебиатдиз килигайла, женнетдин пIипI хьтин, амма уьмуьр давамардай кас амачир, харапIайриз элкъвенвай и гуьзел макан акурла, рикIел Азиз Мирзебегова кхьей шиирдин цIарар къвезва:

Йифиз ина байкъушрин ван чкIизва,

Юкъуз ина ничхирри мел ийизва,

Вагьшийриз, ихьтин гьал акваз,

хвешизва,

Етим хьанва Етим Эминан хуьр гила,

Куьз икI хьанва?! Ни чирда и сир

гила?!

И етимвал эхиз тежер дерт хьана,

Хуьр и гьалда тур ксар намерд хьана,

Акур чIавуз хуьруьн гьал зун перт

хьана,

Хажалатди зи рикI, зи жигер кана,

Етим хьанва Етим Эминан хуьр гила,

Куьз икI хьанва?! Ни чирда и сир

гила?!

Гадарнавай чилер кардик кухтун, харапIайриз элкъвенвай хуьрер кIвачел ахкьалдар хъувун патал, гьелбетда, зегьмет чIугуна кIанда. Рекьер авачир чкайриз рекьер туьхкIуьр, эквер авачир чкайриз эквер тухун тавуртIа, затIни арадал къведач. Маса рехъ авайди туш. Рагьметлу бубайрин сурар авай чи багьа ерийрин патахъай чна къайгъу чIугуна кIанда. ИкI тавуртIа, абур гьа чеб квай накьварикайни гьамиша чалай – чпин невейрилай нарази яз амукьда.

Хазран Кьасумов, РФ-дин журналистрин Союздин член

Добавить комментарий

Добавлять комментарии могут только зарегистрированные и авторизованные пользователи. Комментарий появится после проверки администратором сайта.

12